Nieswoiste choroby zapalne jelit (NZJ), do których zaliczamy chorobę Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego, należą do przewlekłych schorzeń o podłożu immunologicznym. Charakteryzują się naprzemiennym występowaniem okresów zaostrzeń i remisji, a ich leczenie wymaga współpracy gastroenterologa, dietetyka oraz – w wielu przypadkach – psychologa. Terapia żywieniowa nie zastępuje leczenia farmakologicznego, ale odgrywa istotną rolę w zapobieganiu niedożywieniu, łagodzeniu objawów oraz poprawie jakości życia pacjentów.
Czym są nieswoiste choroby zapalne jelit?
Do NZJ zaliczamy:
- chorobę Leśniowskiego-Crohna,
- wrzodziejące zapalenie jelita grubego.
Mimo że obie jednostki mają podobne podłoże zapalne, różnią się lokalizacją zmian oraz przebiegiem klinicznym.
Pacjenci mogą doświadczać:
- przewlekłych biegunek,
- bólu brzucha,
- obecności krwi w stolcu,
- utraty masy ciała,
- osłabienia,
- niedoborów pokarmowych,
- niedokrwistości.
Cele leczenia dietetycznego
Najważniejsze cele terapii żywieniowej to:
- zapobieganie niedożywieniu,
- utrzymanie prawidłowej masy ciała,
- ograniczenie nasilenia objawów,
- uzupełnianie niedoborów składników odżywczych,
- wspomaganie gojenia błony śluzowej przewodu pokarmowego,
- poprawa jakości życia pacjenta.
Nie istnieje jedna dieta odpowiednia dla wszystkich chorych z NZJ. Jadłospis powinien być dostosowany do fazy choroby, lokalizacji zmian oraz tolerancji pokarmowej.
Dieta w okresie remisji
Podczas remisji celem jest zapewnienie pełnowartościowego żywienia i jak największej różnorodności diety.
W większości przypadków zaleca się:
- spożywanie wszystkich grup produktów,
- odpowiednią podaż energii,
- właściwą ilość białka,
- dużą różnorodność warzyw i owoców (zgodnie z tolerancją),
- produkty pełnoziarniste, jeśli nie nasilają objawów,
- zdrowe tłuszcze roślinne.
Nie ma uzasadnienia dla rutynowego stosowania diet eliminacyjnych u wszystkich pacjentów.
Dieta w okresie zaostrzenia
W czasie aktywnego stanu zapalnego priorytetem staje się zmniejszenie dolegliwości i zabezpieczenie stanu odżywienia.
W zależności od objawów konieczne może być:
- ograniczenie błonnika nierozpuszczalnego,
- wybór produktów łatwostrawnych,
- zmniejszenie ilości tłuszczu przy nasilonych biegunkach,
- częstsze spożywanie niewielkich posiłków,
- odpowiednie nawodnienie.
Po ustąpieniu zaostrzenia dieta powinna być stopniowo rozszerzana.
Białko – kluczowy składnik diety
Stan zapalny zwiększa zapotrzebowanie organizmu na białko.
W okresie aktywnej choroby zwykle zaleca się:
- około 1,2–1,5 g białka/kg masy ciała/dobę,
a w przypadku znacznego niedożywienia zapotrzebowanie może być jeszcze większe.
Dobrymi źródłami białka są:
- chude mięso,
- ryby,
- jaja,
- fermentowane produkty mleczne (jeśli są dobrze tolerowane),
- tofu.
Energia
Pacjenci z NZJ często spożywają zbyt mało energii z powodu bólu brzucha i utraty apetytu.
Dietetyk powinien zwrócić uwagę na:
- niezamierzoną utratę masy ciała,
- zmniejszone spożycie pokarmów,
- objawy niedożywienia,
- spadek masy mięśniowej.
W razie potrzeby warto rozważyć żywność specjalnego przeznaczenia medycznego.
Błonnik
Nie ma potrzeby całkowitego eliminowania błonnika u wszystkich pacjentów.
Ograniczenie błonnika może być wskazane:
- podczas zaostrzenia,
- przy zwężeniach jelita,
- po niektórych zabiegach operacyjnych.
Natomiast w okresie remisji stopniowe zwiększanie jego ilości jest zazwyczaj korzystne.
Tłuszcze
Niektóre osoby gorzej tolerują bardzo tłuste posiłki.
Najlepiej wybierać:
- oliwę z oliwek,
- olej rzepakowy,
- orzechy (jeśli są dobrze tolerowane),
- tłuste ryby morskie.
U pacjentów z zaburzeniami wchłaniania tłuszczu konieczne może być indywidualne ograniczenie jego podaży.
Najczęstsze niedobory
Dietetyk powinien regularnie oceniać ryzyko niedoborów.
Najczęściej dotyczą one:
- żelaza,
- witaminy B12,
- kwasu foliowego,
- witaminy D,
- wapnia,
- cynku,
- magnezu.
Suplementacja powinna wynikać z wyników badań laboratoryjnych i zaleceń lekarza.
Czy należy eliminować nabiał?
Nie.
Produkty mleczne eliminuje się jedynie wtedy, gdy występuje:
- nietolerancja laktozy,
- alergia na białka mleka,
- wyraźne nasilenie objawów po ich spożyciu.
W przeciwnym razie nabiał stanowi cenne źródło białka i wapnia.
Dieta bezglutenowa
Nie jest standardowym postępowaniem w NZJ.
Powinna być stosowana wyłącznie u pacjentów z:
- celiakią,
- potwierdzoną nadwrażliwością na gluten niezwiązaną z celiakią.
Nie ma dowodów, że eliminacja glutenu poprawia przebieg choroby u wszystkich pacjentów.
Nawodnienie
Biegunki mogą prowadzić do odwodnienia oraz zaburzeń elektrolitowych.
Pacjent powinien regularnie uzupełniać płyny, szczególnie podczas:
- zaostrzeń,
- wysokiej temperatury otoczenia,
- aktywności fizycznej.
Żywienie dojelitowe
W chorobie Leśniowskiego-Crohna, szczególnie u dzieci, żywienie dojelitowe może stanowić element leczenia indukującego remisję.
U dorosłych stosuje się je przede wszystkim:
- przy niedożywieniu,
- po zabiegach operacyjnych,
- gdy spożycie doustne jest niewystarczające.
Aktywność fizyczna
Regularna aktywność wspiera:
- utrzymanie masy mięśniowej,
- mineralizację kości,
- samopoczucie,
- zmniejszenie zmęczenia.
Program ćwiczeń powinien być dostosowany do aktualnego stanu zdrowia.
Monitorowanie pacjenta
Podczas kolejnych wizyt warto oceniać:
- masę ciała,
- BMI,
- skład ciała,
- siłę mięśniową,
- apetyt,
- częstość wypróżnień,
- wyniki badań laboratoryjnych,
- stężenie witaminy D,
- stężenie witaminy B12,
- gospodarkę żelazową.
Ocena stanu odżywienia powinna być prowadzona regularnie, nawet u pacjentów z prawidłową masą ciała.
Najczęstsze błędy pacjentów
W gabinecie dietetycznym często obserwuje się:
- eliminację wielu grup produktów bez wskazań,
- długotrwałe stosowanie diet bardzo restrykcyjnych,
- zbyt małą podaż białka,
- unikanie warzyw i owoców również w okresie remisji,
- samodzielną suplementację bez badań laboratoryjnych,
- bagatelizowanie utraty masy ciała.
Takie postępowanie zwiększa ryzyko niedożywienia i niedoborów pokarmowych.
Praktyczne wskazówki dla dietetyka
Podczas komponowania jadłospisu warto:
- uwzględniać aktualną fazę choroby,
- regularnie oceniać stan odżywienia,
- zapewnić odpowiednią podaż energii i białka,
- eliminować wyłącznie produkty rzeczywiście źle tolerowane,
- monitorować wyniki badań laboratoryjnych,
- edukować pacjenta w zakresie stopniowego rozszerzania diety po zaostrzeniu.
Najważniejszym celem jest utrzymanie dobrego stanu odżywienia przy jednoczesnym ograniczeniu objawów choroby.
Podsumowanie
Dieta w nieswoistych chorobach zapalnych jelit powinna być zawsze indywidualizowana i dostosowana do aktywności choroby oraz tolerancji pokarmowej pacjenta. W okresie remisji zaleca się możliwie urozmaiconą, pełnowartościową dietę, natomiast podczas zaostrzeń konieczne może być czasowe ograniczenie błonnika czy tłuszczu oraz stosowanie produktów łatwostrawnych. Szczególną uwagę należy zwrócić na odpowiednią podaż energii i białka, monitorowanie stanu odżywienia oraz wczesne rozpoznawanie niedoborów pokarmowych. Kompleksowe wsparcie dietetyczne stanowi ważny element leczenia i może znacząco poprawić jakość życia pacjentów z NZJ.